Lasse står i hagen i Hamrabrekko og pratar med nabo og slektning, Arve Sundal.

For augneblikket er hagen berre massar av stein og jord, men til våren skal det bli grønt og fint igjen.

Det er Eskeland Entreprenør som står for gravearbeidet, og som førre veke oppdaga noko heilt spesielt i gravemaskinskuffa.

Sterk historie

Men vi begynner med å spola tilbake i tid, meir presist 78 år.

I april 1943 skjer det noko svært dramatisk, som lett kunne fått alvorlege følgjer for Sunde-samfunnet og bygdene rundt.

På Sunde bur det på denne tida tre svært aktive motstandsfolk, som mellom anna gir dekning til ettersøkte folk som ventar på båtskyss til England. Blant desse motstandsfolka finn vi bonde og styrar på samyrkelaget, Knut Grønstøl.

I 1943 har to kjende, og svært ettersøkte motstandsmenn, Christian Tønseth og Gustav Merkelsdal, lagt opp ei fluktrute frå Bergen, med mål om å koma seg til England. Av ulike årsaker må turen vidare frå Bremnes til Shetland utsettast ei tid, og dei to får beskjed om å reisa til Sunde, kor det er ordna ein plass å bu medan dei ventar. Dei skal bu hos Knut.

Samstundes sit det tyskarar i Bergen og planlegg ein aksjon i Sunnhordland. Dei har nemleg fått kloa i omfattande, illegal korrespondanse mellom motstandsfolk, kor dei mellom anna blir gjort oppmerksame på namnet Knut Grønstøl, med adresse Sunde.

Framme på Sunde tar det ikkje lang tid før to gestapistar finn Knut, og kommanderer han heim til garden sin. Inne i huset finn gestapistane dei to motstandsmennene sovande. Dessutan oppdagar dei også ein radio i huset til Knut.

Christian og Gustav fortel at dei er påskegjester hos Knut og familien.

Noko tvilande til historia, kommanderer dei to tyske soldatane karane ned til Gestapo-skøyta som ligg på Sunde. Der har dei alt samla inn fleire folk frå bygdene rundt.

Etter timar med avhøyr ber Christian om at han må få gå opp igjen til garden på Grønstøl for å henta alle tinga – til seg og dei andre. Mat og klede. På garden finn han ein bortgøymt pistol, som han stikk i baklomma.

På veg ned til skøyta igjen stoppar han opp og ber dei to soldatane om å få seg ein røyk. Dei ler godt av førespurnaden, men blir akkurat såpass ufokuserte at Christian rekk å dra fram pistolen. Han skyt først den eine, så den andre soldaten – og legg på sprang.

Tyskarane blir rasande, og 300 soldatar skal ha kome til Sunde same natt. Redselen for at Sunde no ville enda opp som Telavåg, rasert og tilintetgjort, er stor.

Kjelde: April til mai, Aasmund Taarn Sande (1995)

Familieløyndommen

Historia over er godt kjent for mange og veldokumentert gjennom fleire lokale bøker, som til dømes i «April til mai», av Aasmund Taarn Sande.

Men Arve fortel at det finst ein del av denne historia som truleg berre han og slekta kjenner til.

– Som liten gut blei eg fortalt at hjelmen til ein av desse tyske soldatane skal ha ramla på sjøen då lika blei tatt om bord i skøyta. Onkelen min, som ikkje kan ha vore meir enn 15–16 år på denne tida, fann hjelmen igjen i fjøra saman med ein kamerat. Utan å forstå heilt kva dette var, eller kva konsekvensar det kunne få dersom nokon av desse tyske soldatane hadde oppdaga kva dei hadde, tok han hjelmen med seg heim til far sin, min bestefar, for å visa den fram, fortel Arve.

Men Arve sin bestefar, som også var Lasse sin tippoldefar, forstod med ein gong kva dette var. Han røska hjelmen ut av armane på sonen, og fòr ut døra.

– Historia som søskena mine og eg fekk fortalt, og som vi òg har fortalt til våre eigne barn og barnebarn, er at bestefar min tok denne hjelmen med seg til ein hemmeleg stad og grov den ned. Eg, som bur like i nærleiken, har alltid lurt på kvar denne kan ha lege, og vi har for så vidt leita etter den òg, for bestefar min sa ikkje til nokon kvar den var grove ned før han døydde. Det var eit stort ansvar han tok på seg, og ein løyndom han tok med seg i grava.

Det som i dag er Lasse sin hage, var under krigen berre ein potetåker. Arve sin hypotese er at bestefaren grov ned hjelmen her, sidan jorda alt var vendt på i samband med potetsetting.

– Ei slags avslutning

Og som nemnt innleiingsvis så var det litt av eit syn som dukka opp i gravemaskinskuffa i Hamrabrekko på Sunde førre veke under arbeidet med Lasse sitt hage-prosjekt.

– Vi unge forstod vel ikkje heilt med éin gong kva dette var for noko, og eg tenkte at det kunne vera ei blomepotte, ler Lasse.

Men etter litt nærare inspeksjon, såg dei at det måtte vera ein soldathjelm.

Lasse informerte bestefar sin om oppdaginga, som med det same kopla funnet til historia, og kontakta Arve.

– Det er heilt utruleg at hjelmen etter 78 år endeleg ser dagens lys igjen. Eg har blitt fortalt denne historia i så mange år, og no i godt vaksen alder har eg fått svar på den største gåta i forteljinga – nemleg kor denne hjelmen kunne vera. Det er ei stadfesting på at; ja, slik var det faktisk. Det er heilt klart ein viktig del av historia til bygda. For mange, spesielt for familien på Grønstøl, som aldri fekk faren sin heim igjen, var det svært dramatisk det som skjedde, forklarar Arve.

Lasse nikkar.

– Ja, dette er absolutt veldig stort. Når eg høyrer kor mange som har gått og lurt på denne historia, så er det fint å få ei slags avslutning, legg han til.

Arve, som har lang erfaring med restaurering av gamle båtmotorar, har eit og anna triks i erme når det kjem til rust, og han har tatt på seg å behandla den gamle jernhjelmen slik at den ikkje forvitrar meir.

– Og kva blir den vidare historia til hjelmen no?

– Vi har ikkje heilt bestemt oss for kva vi skal gjera med den, men den skal uansett bli tatt godt vare på, forsikrar Lasse.

Les også

Mann for sin mat: – Å vera glad i mat er eit godt utgangspunkt!